Boerderijnamen
Over oude boerderijnamen op het Hoge Land van Vollenhove
Henk de Zeeuw (Boerderijenstichting Land van Vollenhove) en Jos Mooijweer (Collectie Overijssel)
In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw vond in heel Overijssel een inventarisatie van boerderij- en veldnamen plaats. Dit provinciale project werd georganiseerd door de Culturele Raad van Overijssel, het toenmalige Rijksarchief in Overijssel te Zwolle en het Meertens Instituut in Amsterdam.
Op initiatief en onder leiding van Jos Mooijweer werd in het werkgebied van de Oudheidkamer Brederwiede een veldwerkersgroep gevormd, aangevuld met ds. Paul Datema. De veldwerkers gingen letterlijk ‘de boer’ op om namen van percelen en boerderijen te vragen en vast te leggen. Naast dit veldwerk nam Datema de taak op zich om uit archieven de oude boerderijnamen in het gebied op te sporen en in kaart te brengen.
De werkgroep bestond naast Jos Mooijweer uit de leden: F.L. Bakker, K. Boes, B.W.M. Holweg, H. Jongman, W. Ter Meer en H. Westhuis. Zie ook het artikel Veldnamenonderzoek in Brederwiede in: Kondschap 3 (1987) nr. 4, 5-8.
De meeste namen werden gehaald uit enkele bewaard gebleven dijkboeken uit het einde van de 17de en 18de eeuw. De locatie daarvan werd vervolgens bepaald door een koppeling te leggen met het kadaster (Oorspronkelijk Aanwijzende Tafel en minuutplan 1832).
Jochem Kroes (J. Kroes, Het Ambt Vollenhove; Nederzettingsgeografische en historische aspecten van een streek aan de Zee (ongepubliceerde inleiding op het veldnamenonderzoek) uit 1990) vermeldt dat in het zijlregister van 1449 77 grote en 18 kleine ‘erven’ (boerderijen) genoemd worden, dus in totaal 96 boerderijen in de buurschappen Leeuwte en Barsbeek (de twee delen waarin het hele hoge land van Vollenhove vroeger was ingedeeld). Op basis van de dijkboeken uit de 17e en 18e eeuw kwam Datema’s ervenonderzoek tot 91 boerderijen op het hoge land. Dus was het aantal erven twee en een halve eeuw later nog vrijwel even groot als in 1449, vooral het aantal grotere erven zou tot in de 18e eeuw nauwelijks veranderen (de Zeeuw, Boeren tussen riet, turf en adel. Duizend jaar Land van Vollenhove (Hilversum: Uitgeverij Verloren 2021).
De resultaten van het erven- en veldnamenonderzoek werden vastgelegd op honderden fiches en op diverse kaarten, die in 1990 werden opgeslagen bij het Rijksarchief in Overijssel (nu Collectie Overijssel te Zwolle en daar te vinden in archiefnr. 0550, onder 1.36).
In andere delen van de provincie leidde het erven- en veldnamenonderzoek tot de uitgave van een boekje met kaartjes, waarop alle gevonden boerderij- en veldnamen staan aangegeven. De verzamelde gegevens rond Vollenhove werden echter nooit gepubliceerd, omdat de subsidiëring van dit provinciale project helaas werd stopgezet.
Vorig jaar werd – na lange voorbereiding – het project ‘Verhalend Landschap’ opgestart, opnieuw onder leiding van Jos Mooijweer, waarbij vrijwilligers de beschikbare gegevens van de boekjes en fiches overzetten naar een digitale kaart met gegevens per veldnaam of boerderij. Die kaart kan door iedereen worden geraadpleegd via computer of mobiel. Ga hiervoor naar https://hco.geoapps.nl/hco/mijnstadmijndorp, klik op het vinkje voor “Veldnamen” en op “veldnamen (label)” daaronder (vinkje wordt rood), klik op “anders” (de velden) en zoom in (vooral oostelijk van Zwolle).
De fiches voor onze regio moeten nog worden ingevoerd, dus vrijwilligers meldt u aan!
Het kan nog wel even duren voordat de namen uit ons gebied op deze manier beschikbaar komen. Daarom leek het ons aardig om de oude boerderijnamen, zoals die destijds werden verzameld, in Kondschap te zetten, zodat u daar alvast kennis van kunt nemen. De gegevens van het ervenonderzoek van 1990 werden door Henk de Zeeuw overgezet op de actuele topografische kaart (1:25000), zodat beter te begrijpen is waar deze boerderijen (ongeveer) stonden. De nummers op elke kaart verwijzen naar de daaronder staande lijst met namen en adresaanduidingen. Als er een vraagteken achter een adres staat, geeft dit aan dat hier eind 17e / begin 18e eeuw een boerderij stond, maar de naam niet bekend is. Als er een vraagteken achter een naam staat, was destijds niet geheel duidelijk wat de juiste naam is van deze boerderij. Ook kan een boerderij in de loop der tijd een andere naam gekregen hebben. De namen komen in allerlei varianten in de archieven voor. Hier is gekozen voor de schrijfwijze, zoals die voor sommige boerderijen tot op heden is overgeleverd of voor een spelling die het dichtst in de buurt komt van de spelling van nu. Bedenk ook dat de meeste van deze boerderijen in de loop der eeuwen waarschijnlijk al één keer, maar mogelijk meer keren, herbouwd zijn op dezelfde of nabije plek.
Op onderstaand overzicht zullen t.z.t. nog aanvullingen en verbeteringen komen. Het ervenonderzoek is namelijk door Datema overgedragen aan Jos Mooijweer om het voort te zetten en te voltooien. Dat onderzoek heeft nog weer andere en meer namen opgeleverd. Sommige vraagtekens zijn opgelost, maar er zijn ook weer nieuwe bijgekomen. Als het vervolgonderzoek is afgerond zal de eigendoms- en bewoningsgeschiedenis van alle boerderijen op het hoge land van Vollenhove – van vóór de invoering van het kadaster in 1832 – op de website van de Boerderijenstichting (www.boerderijenlandvollenhove.nl) worden opgenomen.
